Το Ίδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης, επί τη ευκαιρία των 104ων Ελευθερίων της Ξάνθης, εύχεται σε όλους τους Ξανθιώτες και τις Ξανθιώτισσες χρόνια πολλά, ελεύθερα και ειρηνικά, γεμάτα πολιτισμό και δημιουργία!
Ακολουθεί το κυρίως μέρος του Πανηγυρικού της ημέρας, τον οποίο εκφώνησε στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό Τιμίου Προδρόμου Ξάνθης, η Διευθύντρια του 2ου Γυμνασίου Ξάνθης και Υπ. Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής Αθηνών, κ. Έλενα Τάτσιου. Την ευχαριστούμε θερμά για την ευγενική παραχώρηση του κειμένου.
Πηγή: Ιερά Μητρόπολη Ξάνθης και Περιθεωρίου
«Τα βουνά σηκώνουν οι λαοί στον ώμο τους και πάνω τους η μνήμη καίει άκαυτη βάτος», αναφέρει ο Οδυσσέας Ελύτης στο Άξιον Εστί. Πράγματι, κατά το παρόν έτος που εορτάζουμε τα 104 χρόνια από την 4η Οκτωβρίου 1919, ημέρα κατά την οποία ο Ελληνικός Στρατός απελευθερώνει για δεύτερη φορά την «Κυρά κι αρχόντισσα της Θράκης» από τον εφιάλτη της εξάχρονης βουλγαρικής κατοχής. Μιας κατοχής που συνδέεται με φρικαλέες θηριωδίες.
Η αιματόβρεχτη Θράκη, όπως και σήμερα, πάντα αποτελούσε σταυροδρόμι γεωπολιτικών εξελίξεων. Ειδικά από την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα και για τριάντα χρόνια περίπου, ως το 1920, η ελληνικότατη Θράκη αποτέλεσε μήλο της έριδος και πεδίο σκληρών αντιπαραθέσεων μεταξύ Ελλήνων, Οθωμανών και Βουλγάρων, αλλά και πεδίο διπλωματικών συγκρούσεων συμφερόντων των Μεγάλων Δυνάμεων.
Με την έναρξη του Α ́ Βαλκανικού Πολέμου τον Οκτώβριο του 1912 οπότε και τα συνασπισμένα κράτη της Ελλάδας, της Βουλγαρίας, της Σερβίας και του Μαυροβουνίου κήρυξαν τον πόλεμο κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας η Βουλγαρία χωρίς καμία χρονοτριβή προέλασε με μεγάλες στρατιωτικές δυνάμεις προς τη Μακεδονία με απώτερο στόχο τη Θεσσαλονίκη. Ενώ η 2η Βουλγαρική Μεραρχία κινήθηκε από τη Φιλιππούπολη προς τη Θράκη και αφού διέσχισε τη Ροδόπη κατέλαβε την Ξάνθη στις 27 Οκτωβρίου 1912. Πλέον η «ολβιοδότειρα» των Ξανθίων πόλη, αντί να ελευθερωθεί, θα υποταχθεί σε έναν χειρότερο κατακτητή τον Βούλγαρο. Ο νέος δυνάστης θα προβεί σε κάθε είδους βαρβαρότητες βάση πολύ καλά οργανωμένου αιμοσταγούς σχεδίου εξόντωσης χριστιανών και μουσουλμάνων, αλλά και βίαιου εκβουλγαρισμού της Θράκης.
Τις πρώτες μέρες η βουλγαρική βία στρέφεται εναντίον των Μουσουλμάνων, όμως πολύ γρήγορα και οι χριστιανοί νιώθουν να κατασπαράσσεται η σάρκα τους από την βουλγαρική αρπαγή. Είναι χαρακτηριστική αναφορά του Μητροπολίτη Ξάνθης Άνθιμου προς το Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης ο οποίος δηλώνει: «Οι Βούλγαροι φέρονται προς ημάς όχι προς συμμάχους, αλλά ως εχθρούς (…) Ο σκοπός αυτών είναι ο εκβουλγαρισμός των καταληφθέντων εδαφών». Όποιος Ξανθιώτης αντιδρούσε είτε ξυλοκοπούνταν μέχρι λιποθυμίας είτε φυλακίζονταν είτε τους εξαφάνιζαν ή τους σκότωναν. Στην καλλίτερη περίπτωση τους απειλούσαν δίδοντας διορία μιας ή δύο ημερών να εγκαταλείψουν τα εδάφη της «νέας Βουλγαρίας», όπως έλεγαν, και να φύγουν.
Έτσι συντελείται η Α ́ Βουλγαρική Κατοχή της Ξάνθης, η οποία διήρκησε μέχρι τα τέλη του Ιουλίου 1913 οπότε για λίγες μέρες η Θράκη απελευθερώνεται και γίνεται ελληνική. Όμως με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου, η περιοχή της σημερινής Θράκης, μέχρι το ύψος του Νέστου, αποδόθηκε στους Βούλγαρους πάλι. Η αποχώρηση του ελληνικού στρατού προκάλεσε πανικό σε χριστιανούς και μουσουλμάνους.
Τα δάκρια χαράς της απελευθέρωσης έγιναν δάκρια τρόμου και απελπισίας. Περιδεείς και σοκαρισμένοι από την εμπειρία της πρώτης μαρτυρικής βουλγαροκρατίας δηλώνουν ότι προτιμούν να καταστρέψουν εκ θεμελίων την Ξάνθη και τις κωμοπόλεις, «παραδίδοντες αυτάς εις το πυρ ινα μη μιασθώσιν εκ νέου παρα των απαίσων τυράννων, στιγμάτων του πολιτισμού και της ανθρωπότητος».
Η νέα κατοχή είναι χειρότερη από την προηγούμενη. Με κάθε μέσο βίας εξοντώνεται ο ελληνικός πληθυσμός. Ιεράρχες και ιερείς φονεύονται και περιυβρίζονται οι νεκροί, πρόκριτοι δολοφονούνται, γέροντες και βρέφη σφάζονται πόλεις και χωριά πυρπολούνται, διαρπάζονται περιουσίες.
Κάτω από αυτές τις συνθήκες αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές εστίες. Υπολογίζεται ότι κατά τη διάρκεια της Βουλγαρικής Κατοχής 70.000 χριστιανοί είχαν εξαναγκαστικά εκπατρισθεί από την Θράκη, μετακινηθέντες προς της ελεύθερες, κυρίως ελληνικές περιοχές, αλλά και βιαίως προς τη Βουλγαρία. Επίσης με την εισβολή του Βουλγαρικού Στρατού στην Ανατολική Θράκη κατά τον Α ́ Βαλκανικό Πόλεμο εγκαταλείπουν την Θράκη περί τους 50.000 μουσουλμάνους.
Η Ξάνθη ερήμωσε από τους 12.000 περίπου Έλληνες που κατοικούσαν στην πόλη στις αρχές του 1913, σύμφωνα με την απογραφή των Βουλγάρων, κατά το 1919, είχαν απομείνει περί τα 85 άτομα. Στοιχεία που φανερώνουν αναμφισβήτητα την ολοκληρωτική εθνοκάθαρση που υπέστησαν οι χριστιανοί και οι μουσουλμάνοι της Θράκης και της Ξάνθης.
Θα ήθελα σε αυτό το σημείο να αναφερθώ σε μια ανοιχτή, μέχρι και σήμερα, πληγή. Είναι γνωστό ότι κατά τη Β ́ Βουλγαρική Κατοχή οι ναοί της Ξάνθης του Τιμίου Προδρόμου, των Ταξιαρχών, του Ακάθιστου Ύμνου, του Αγίου Γεωργίου των Αγίων Αποστόλων και Αγίου Κήρυκος, όπως επίσης και τα Μοναστήρια της Καλαμούς και της Παναγίας της Αρχαγγελιώτισσας υπέστησαν λεηλασίες και πυρπολήσεις.
Ειδικά από την Ιερά Μονή της Παναγίας Καλαμούς και την Ιερά Μονή Παναγίας Αρχαγγελιώτισσας έχουν κλαπεί 43 πολύτιμοι χειρόγραφοι κώδικες, οι οποίοι σήμερα παράνομα εκτίθενται στο Κεντρικό Εκκλησιαστικό Μουσείο της Σόφιας. Από την αρχή της ποιμαντορίας του ο Σεβασμιότατος Μητροπολίτης Ξάνθης και Περιθεωρίου κκ. Παντελεήμων ηγήθηκε της προσπάθειας επαναφοράς των εκκλησιαστικών κειμηλίων στα μοναστήρια της πόλης, αλλά μέχρι σήμερα οι Βούλγαροι αρνούνται να τα επιστρέψουν. Πρέπει να υποχρεώσουμε με κάθε τρόπο τη βουλγαρική κυβέρνηση και την βουλγαρική Εκκλησία για την αποκατάσταση αυτής της αδικίας Δεν πρόκειται για θέμα μόνο ηθικής τάξεως, αλλά αποκατάστασης της ιστορικής πραγματικότητας καθώς τα 43 χειρόγραφα αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας της πολύπαθης Ξάνθης.
Και ήταν αυτή η βαρβαρότητα, οι ωμότητες, τα φρικτά και πρωτοφανή μαρτύρια που υπέμειναν οι κάτοικοι της Ξάνθης έως τον Οκτώβριο του 1919, οπότε η Δυτική Ξάνθη βρέθηκε υπό Διασυμμαχική Διοικητική κατοχή ως επακόλουθο της ήττας της Βουλγαρίας. Μια επιτυχία που πιστώνεται ο Ελευθέριος Βενιζέλος καθώς απέκρουσε με επιδέξιους διπλωματικούς χειρισμούς την αγγλική πρόταση για «δημιουργία αυτόνομου θρακικού κράτους», τις αμερικανικές πιέσεις που ήθελαν τη Δυτική Θράκη βουλγαρική και την γαλλική άποψη που ήθελε την αυτονομία της Δυτικής Θράκης κάτω από τη γαλλική προστασία. Ο διπλωματικός θρίαμβος είχε ως αποτέλεσμα η Δυτική Θράκη να εκκενωθεί από τις βουλγαρικές στρατιωτικές δυνάμεις και πολιτικές αρχές, και η 9η Μεραρχία υπό τη διοίκηση του Λεοναρδόπουλου διατάσσεται να καταλάβει άμεσα την Ξάνθη.
Έτσι την αυγή της 4η Οκτωβρίου το 1ο Τάγμα του ηρωικού 25ου Συντάγματος με επικεφαλής τον Συνταγματάρχη Μεσσήνη Δημήτριο και η 9η Ημιλαρχία Ιππικού πέρασαν το Νέστο και περί την 1100 ώρα εισήλθαν στην πόλη της Ξάνθης. Επικεφαλής των τμημάτων με εντολή του Στρατηγού Λεοναρδόπουλου ήταν ο Ξανθιώτης Ανθυπολοχαγός Μηχανικού Γαβριήλ Λαδάς.
Στο αντίκρισμα του Ελληνικού Στρατού ο λαός της Ξάνθης, που είχε ήδη αρχίσει να επαναπατρίζεται, ξέσπασε σε επευφημίες και ζωηρότατες ζητωκραυγές. Έγινε ένα μεγάλο πανηγύρι. Οι σκλάβοι τόσων αιώνων κατέκλισαν τους δρόμους, τις πλατείες ασυγκράτητοι από τρελή χαρά. Κι ο ελληνικός στρατός, οι Γιαννιώτες που συγκροτούσαν την 9η Μεραρχία καμαρωτοί, περήφανοι, συγκινημένοι βαθιά από την ενθουσιώδη τούτη υποδοχή μπαίνουν νικητές στην Ξάνθη, βαδίζοντας με το κεφάλι ψηλά και με συναισθήματα ικανοποίησης παρελαύνουν εμπρός από τον Γάλλο στρατηγό Σαρλ Αντουάν Σαρπύ, τον εκπρόσωπο της Ελληνικής Κυβέρνησης στην Διασυμμαχική Διοίκηση Δυτικής Θράκης Χαρίσιο Βαμβακά, τον Έλληνα στρατηγό Γεώργιο Λεοναρδόπουλο και τον Δήμαρχο Ξάνθης Ταχήρ Εφέντη. Πλέον το όνειρο τόσων αιώνων είχε υλοποιηθεί: «Η πόλη με τα χίλια χρώματα», η Ξάνθη της καρδιάς μας γεύεται τη χαρά και αναπνέει τον ζωογόνο αέρα της ελευθερίας.
Από την φθινοπωρινή εκείνη ημέρα της Παρασκευής 4 Οκτωβρίου 1919, παρήλθαν 104 χρόνια και σήμερα ελεύθεροι και περήφανοι τιμούμε την απελευθέρωση της Ξάνθης. Είναι ημέρα μνήμης. Είναι ένα ιστορικό γεγονός συνυφασμένο με ανείπωτες θυσίες και στερήσεις που ίσως δεν μπορούμε να τις συλλάβουμε σε όλη την έκτασή τους.
Χριστιανοί και μουσουλμάνοι αναπαύονται στη Γη της Θράκης, αθώα θύματα της Βουλγαρικής Εθνοκάθαρσης.
Αξιωματικοί και οπλίτες αναπαύονται στα Θρακικά πεδία, θύματα ευγενή της υπέρτατης θυσίας προς την Πατρίδα.
Ψυχές ιερές που προσέφεραν τον εαυτό τους ολοκαύτωμα υπέρ δύο ιερότατων αγαθών: Υπέρ της ελευθερίας και του δικαίου.
Αποδίδουμε φόρο τιμής και ευγνωμοσύνης στους αγωνιστές, στους ιερομάρτυρες που θυσίασαν τη ζωή τους για την απόκτηση της της Ελευθερίας μας!
Και είναι οι παλμοί των καρδιών μας που δονούνται εις την αυτοθυσία και την αυταπάρνηση με την οποία αγωνίσθηκαν και θυσιάστηκαν πέφτοντας πρόμαχοι κλέους και υπέροχου μεγαλείου, μαχητές αήττητοι της αγάπης προς την Πατρίδα.
Συναισθανόμενοι τους αγώνες και τις θυσίες τους περήφανα δηλώνουμε ότι, όλοι όσοι επιλέξαμε να ζήσουμε στην μαρτυρική Ξάνθη της καρδιάς μας, γνωρίζουμε ότι είμαστε ταγμένοι από την Ελληνική Ιστορία και τους Αγώνες του Έθνους να είμαστε Ακρίτες: άγρυπνοι φρουροί της πατρώας Ελληνικής Γης, έτοιμοι πάντα για νέους αγώνες για την ελευθερία της Πατρίδας μας.
Ζήτω η 4η Οκτωβρίου 1919!
«Χρόνια πολλά» Ξάνθη μας!
Χρόνια ελεύθερα και ειρηνικά Θράκη μας!
